معاونت تحقیقات و فناوری

رژیم کتوژنیک یک رژیم بسیار تخصصی است که باید توسط متخصص تغذیه نوشته و در شروع آن به تدریج اجرا شود تا بدن‌ بتواند تولید اجسام کتونی‌ را به درستی انجام داده و کاهش وزن اتفاق بیافتد. لذا نباید خودسرانه  انجام شود.
 دکتر الناز دانش زاد در گفت و گو با روابط عمومی گفت: رژیم کتوژنیک یک رژیم درمانی پرچرب و کم کربوهیدرات و گاها حاوی پروتئین کافی است که از هنگام ابداع آن، برای درمان بیماری صرع و کاهش تشنج در کودکان استفاده شده است. در این رژیم غذایی بدن به منظور تامین انرژی، به جای کربوهیدرات ها مجبور به استفاده از چربی ها است.
  وی ادامه داد: رژیم کتوژنیک باید به صورت تدریجی شروع و  به اجرا در بیاید. در هفته ای اول شروع این رژیم، روز اول و دوم فقط یک وعده کتوژنیک (غذاهای پرچرب، کم کربوهیدرات) مصرف می شود و تا روز هفتم تعداد وعده های کتوژنیک به تدریج افزایش میابد. در واقع از روز هفتم  به بعد،  تمام وعده‌ها کتوژنیک می‌شود. حدودا دو تا سه هفته بعد از شروع این رژیم، بدن در فاز تولید اجسام کتونی و مسیر سوزاندن چربی‌ها قرار می‌گیرد.
وی افزود: در افرادی که از این رژیم تبعیت می‌کنند، باید در دوره‌های منظم وضعیت قند خون، همچنین حالت اسیدوز و کتوز برای جلوگیری از عوارض احتمالی بررسی شود. با درخواست اقدامات آزمایشگاهی از طرف متخصص، آزمایش قند خون، حالت اسیدوز توسط اندازگیری سطح Co2  خون و کتوز توسط اندازه گیری اجسام کتونی در ادرار، مورد بررسی قرار می‌گیرد.
وی درباره عوارض رژیم کتوژنیک گفت: چون در این رژیم، چربی ها به منظور تامین مصرف انرژی فرد مصرف می‌شوند، از اصلی ترین عوارضی که ممکن‌ است در پی تبعیت از این رژیم بوجود بیاید، کبد چرب، افزایش کلسترول و چربی‌های خون و همچنین افزایش خطر تصلب شرایین است.
این متخصص تغذیه ادامه داد: از دیگر عوارض مهم این رژیم، از دست رفتن آب بدن، افزایش خطر سنگ کلیه، یبوست و تغییرات وزنی است.  در دو هفته اول تا بدن به این رژیم عادت کند، آب زیادی از دست می‌رود، حتی کاهش وزنی که گزارش می‌شود ممکن است در نتیجه از دست دادن مایعات بدن باشد. از دست دادن مایعات عوارض دیگری مثل خستگی، بی‌حالی،خواب آلودگی، از دست دادن پتاسیم بدن که ممکن است منجر به بیماری‌های قلبی عروقی و گرفتگی عضلات پا شود، را به دنبال دارد.
عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی اظهار کرد: چون این رژیم، در درمان کودکان مبتلا به صرع استفاده می شود، کاهش روند رشد از عوارضی است که در آنها دیده می‌شود. بخصوص به دلیل تداخل داروهای صرع با جذب ویتامین ها، کمبود ویتامین D و کلسیم نیز در این کودکان بوجود میاید. کمبود این ویتامین‌ها هم ممکن است در فرد، افزایش خطر بروز عفونت‌ها و بیماری‌ها را در پی داشته باشد.
دانش زاد بیان داشت: عارضه مهم دیگری که کتوژنیک دارد، سنگ کلیه است که به‌ خاطر افزایش اورات در خون به وجود می‌آید. به دنبال افزایش اجسام کتونی، گیرنده اورات در سلول‌ها  به درستی کار خود را انجام نمی‌دهد و این باعث می‌شود که اورات به جای اینکه در سلول جذب شود، در خون افزایش یافته و باعث افزایش خطر ایجاد سنگ کلیه شود. همچنین به دلیل اینکه دریافت کربوهیدرات از میوه و سبزیجات کم می شود یبوست هم از عوارض دیگر این رژیم است.
وی درباره اینکه این رژیم چگونه باید اجرا شود تا اثرات مثبتی از آن بگیریم، گفت: در وهله اول رژیم غذای کتوژنیک به خاطر عوارضی که ممکن است در برخی از افراد  بدهد، باید حتما تحت نظر کارشناس تغذیه انجام شود. این رژیم غذایی در چند مدل ارائه شده است.
وی افزود: در مدل اول رژیم‌های کتوژنیک استاندارد، هدفمند و دوره‌ای نوشته شده و به دلیل نتایج خوب آن بر روی کاهش وزن و چربی در ورزشکاران بیشتر مورد علاقه این قشر است. البته پایه همه مدل‌های رژیم کتوژنیک، کاهش گلوکز (قند) و افزایش دریافت چربی است، ولی در بعضی از مدل های رژیم کتوژنیک مانند مدل دوره ای، گاها دریافت کربوهیدرات را زیاد می‌کنند و همینطور که پیشتر اشاره شد این مدل از رژیم بیشتر مورد علاقه ی ورزشکاران است. چون در رژیم های کتوژنیک یکی از اصل‌ها دریافت فراوان چربی است، ممکن است تبعیت از آن برای برخی دشوار باشد، بنابراین ممکن است از این لحاظ متفاوت اجرا شود.
این متخصص تغذیه در مورد دسته بندی این رژیم بیان داشت: در دسته بندی دیگر که در واقع مدل اصلی است، چهار نوع رژیم کتوژنیک داریم‌ که شامل کتوژنیک کلاسیک، کتوژنیک با نمایه گلایسمی پایین، کتوژنیک بر پایه MCT (اسیدهای چرب متوسط زنجیر)، و کتوژنیک تغییر یافته (Modify Ketogenic Diet) است. تفاوتی که این چهار رژیم با هم دارند در میزان درصد درشت مغذی‌هایی است که برای فرد تجویز می‌شود. در رژیم کتوژنیک کلاسیک بیماران صرعی روزانه ۹۰ درصد چربی، ۶ درصد پروتئین و ۴ درصد کربوهیدرات مصرف می کنند. اما در سه رژیم دیگر میزان چربی کم شده و میزان پروتئین افزایش پیدا می‌کند.
دانش زاد درباره اینکه اینکه چرا در این رژیم کربوهیدرات محدود می‌شود گفت: این محدودیت به دلیل این است که در بیماری‌هایی که نام برده شد مکانیزم اصلی این رژیم کاهش گلوکز و انسولین است و در حالت عادی وقتی مقدار انسولین در بدن زیاد می شود، به سلول‌ها این پیام را می‌دهد که از چربی به عنوان سوخت استفاده نکنند. اما در رژیم کتوژنیک وقتی مصرف کربوهیدرات و قند کم می‌شود، انسولین کاهش یافته و این پیام و دستور اتفاق نمی‌افتد. اینجاست که بدن به سمت استفاده از چربی رفته، اجسام کتونی به وجود می‌آید و رژیم غذایی اثر مفید خود را نشان می‌دهد.
وی افزود: در رژیم کتوژنیک با در نظر گرفتن اینکه سوخت اولیه بدن و تامین انرژی از گلوکز یا قند خون تامین می‌شود، مصرف  قند را به میزان زیادی کم می‌کنند. هدف از این کار این است که بدن برای تامین انرژی به سمت استفاده از چربی ‌ها‌ برود. در واقع  هدف این رژیم تخلیه ذخایر بدن، سوزاندن چربی و تولید اجسام کتونی است. به همین خاطر به آن رژیم کتوژنیک گفته می‌شود. چون از لحاظ بیوشیمیایی با کاهش قند خون میزان کتون بادی در بدن  افزایش پیدا می‌کند.


دکتر دانش زاد گفت: بر اساس تحقیقات  رژیم کتوژنیک در درمان بیماری‌ها می‌تواند موثر باشد. مطالعات نشان داده رژیم کتوژنیک با مکانیزم‌ کاهش متابولیسم گلوکز و افزایش کتون بادی‌ها می‌تواند روی درمان برخی از بیماری‌ها اثر مفیدی داشته باشد.

عضو هیأت علمی دانشگاه  اظهار کرد رژیم کتوژنیک یک رژیم درمانی پرچرب و کم کربوهیدرات و گاها حاوی پروتئین کافی است که از هنگام ابداع آن، برای درمان بیماری صرع و کاهش تشنج در کودکان استفاده شده است. در این رژیم غذایی بدن به منظور تامین انرژی، به جای کربوهیدرات ها مجبور به استفاده از چربی ها است.

 وی درباره تاثیر رژیم کتوژنیک در درمان برخی از بیماری‌ها اظهار کرد:
رژیم کتوژنیک برای اولین بار برای افراد و کودکانی که مبتلا به تشنج یا صرع بودند استفاده شد و مشاهده شده که کتون بادی ها اثر ضد تشنج دارد و این رژیم می‌تواند زمانی که بیمار به درمان دارویی پاسخ نمی‌دهد، علایم صرع را کاهش دهد.
این متخصص تغذیه ادامه داد: با گذشت سالها و با انجام تحقیقات بیشتر ثابت شد که رژیم کتوژنیک می‌تواند برای درمان و بهبود بیماری‌های دیگری مانند بیماری‌های نورولوژیک، میگرن، آلزایمر، اوتیسم، پارکینسون، MS، ALS، سرطان‌ها، تومورهای مغزی و .. موثر باشد‌. این رژیم غذایی با مکانیزم‌های مختلفی مثل کاهش متابولیسم گلوکز، افزایش استفاده از کتون بادی‌ها و کاهش تولید کاهش تولید استرس اکسیداتیو (اکسیدان‌ها) در بدن می‌تواند روی این بیماری‌ها اثرات مفیدی بگذارد.
وی ادامه داد: امروزه علاوه بر کاهش وزن، تاثیر رژیم کتوژنیک بر بهبود دیابت، سندرم تخمدان پلی کیستیک، بیماری‌های قلبی و عروقی، کاهش بیماری های پوستی مثل آکنه یا جوش، در حال بررسی است و مشخص شده که می‌تواند اثرات مفیدی روی این بیماری‌ها داشته باشد. البته مطالعات در این زمینه‌ها ضد و نقیض بوده و این بخاطر عوارضی است که برای این رژیم مشخص شده است.
 عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی یادآور شد: در مقایسه با رژیم‌های دیگر مانند فستینگ که در واقع یک تکنیک غذا خوردن بوده و در آن تدوین درشت مغذی‌ها در حد معمول است، در رژیم کتوژنیک میزان دریافت کالری از چربی، پروتئین و کربوهیدرات تغییر می‌کند. انواع رژیم‌های دیگر مثل مدیترانه‌ای، DASH و ... وجود دارد که در بیماری‌های مختلف استفاده می‌شود. اما معمولا چیزی که متخصصان تغذیه توصیه می‌کنند، رعایت کردن یک رژیم متعادل روزانه و متنوع است. اینکه کربوهیدرات، پروتئین و چربی را بر اساس کالری مورد نیاز روزانه مصرف کنیم و از همه گروه‌های غذایی نیز متنوع مصرف شود. اگر سبک زندگی افراد بهبود داده شود و به سمت سبک زندگی سالم پیش برویم، موثرتر خواهد بود.
عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی تاکید کرد: جدای از عوارضی که این قبیل رژیم‌ها مانند کتوژنیک، فستینگ و غیره می‌توانند داشته باشند، تبعیت از آنها برای فرد بسیار دشوار است. به عنوان مثال فرد رژیم کتوژنیک را نهایتا دو ماه بتواند رعایت کند و ممکن است کل زندگی  به آن ادامه ندهد. بنابراین بهتر است یک رژیم غذایی معمول و همیشگی را که همه متخصصان تغذیه توصیه می‌کنند و عارضه‌ای نداشته باشد‌، با بهره مندی از سبک زندگی سالم در پیش بگیرند.